ณ ลำพูน ที่อยากให้ไป

วัดพระยืนเป็นวัด 1 ในวัด 4 มุมเมืองที่พระนางจามเทวีทรงโปรดให้สร้างขึ้นใน พ.ศ.1213 ในช่วงเวลาแรก ๆ ของการเสด็จขึ้นครองนครหริภุญไชย โดยในครั้งนั้นได้ทรงสร้างวิหารพระพุทธรูปและเสนาสนะขึ้นภายในวัดด้วย ต่อมาใน พ.ศ.1606 พระเจ้าอาทิตยราชทรงครองนครหริภุญไชยได้ทรงโปรดให้หล่อพระพุทธรูปสำริดประทับยืนสูง 18 ศอก หรือพระอัฏฐารสขึ้น และโปรดให้อัญเชิญมาประดิษฐาน ณ ด้านหลังพระวิหารอรัญญิกกรัมมาการาม ทรงสร้างสถูปประดิษฐานพระพุทธรูปนั้น แล้วเรียกชื่อว่า “วัดพุทธาราม”

ต่อมาในสมัยพ.ศ.1913 ครั้งพญากือนาครองเมืองเชียงใหม่ ได้ทรงอาราธนานิมนต์พระสุมนเถระจากเมืองสุโขทัย เพื่อมาเชียงใหม่ โดยได้พักที่วัดพระยืน ในเมืองหริภุญไชย ซึ่งขณะนั้นได้มีพระยืน 1 องค์อยู่ก่อนแล้ว แต่ด้วยบริเวณนั้นเป็นป่า พญากือนาจึงให้คนไปแผ้วถาง แล้วสร้างพระพุทธรูปยืนเพิ่มอีก 3 องค์ โดยองค์หนึ่งให้หันหน้าไปทางทิศตะวันตก องค์หนึ่งหันหน้าไปทางทิศเหนือ และอีกองค์หนึ่งหันหน้าไปทางทิศใต้ แล้วสร้างมณฑปครอบพระพุทธรูปยืนทั้ง 4 องค์นี้ไว้

ต่อมามณฑปที่ได้สร้างไว้นั้นทรุดโทรมและปรักหักพังลง โดยเ©พาะที่ส่วนยอดพังลงมาจนถึงซุ้ม ส่วนพระพุทธรูปที่ประดิษฐานในมณฑปคงเหลือที่สมบูรณ์เพียงด้านทิศตะวันออกองค์เดียวเท่านั้น ดังนั้นในสมัยของเจ้าหลวงอินทยงยศ จึงได้ให้หนานปัญญาเมือง ชาวบ้านหนองเส้งซึ่งเป็นช่างประจำคุ้มหลวงเป็นผู้ออกแบบ และควบคุมการก่อสร้างพระเจดีย์ขึ้นมาใหม่ โดยสร้างครอบของเดิมที่ปรักหักพังไป แล้วให้นำเอาอิฐ หิน และดินที่พังลงมานั้น ใส่ถมพระมณฑปองค์เดิมที่มีพระพุทธรูปยืนเหลือเพียงองค์เดียว มณฑปองค์ใหม่นี้ทำจากศิลาแลงและอิฐบางส่วน และประดับลวดลายปูนปั้น ตั้งอยู่บนฐานสี่เหลี่ยมสูงกว่าเดิมมาก มีบันไดที่ตกแต่งด้วยเหงาทอดขึ้นสู่มณฑปทั้ง 4 ด้าน บนมณฑปมีลานทักษิณล้อมรอบด้วยกำแพงแก้ว ที่มุมประดับด้วยสถูปิกะ หรือเจดีย์บริวาร ถัดจากฐานมีเรือนธาตุย่อเก็จ และซุ้มจระนำ 4 ด้าน โดยยึดรูปแบบคล้ายกับองค์เดิมที่สร้างในสมัยของพญากือนา แต่ละซุ้มประดิษฐานด้วยพระพุทธรูปยืน เหนือขึ้นไปเป็นมาลัยเถาสี่เหลี่ยมซ้อนกัน 3 ชั้น และมีมุมประดับด้วยสถูปิกะ ส่วนยอดประดับด้วย©ัตร นอกจากนั้นยังมียอดเล็ก ๆ ที่ประดับรอบยอดใหญ่อีก 4 ยอด อย่างไรก็ตาม กล่าวกันว่ารูปลักษณะของมณฑปวัดพระยืนนี้ คล้ายกับมณฑปสัพพัญญูในเมืองพุกามประเทศพม่า ทั้งนี้คงเนื่องมาจากชาวพม่าเข้ามาอาศัยในล้านนาและได้มีส่วนสร้างหรือสนับสนุนในการบูรณะมณฑปพระยืนแก่หนานปัญญาเมือง ความสูงของพระพุทธรูปที่สร้างขึ้นมาใหม่นี้ เมื่อเทียบกับระดับของพระพุทธรูปเดิมที่ถูกถมอยู่ข้างในแล้ว ระดับของพระนลาฏของพระองค์เดิมจะอยู่ในระดับเดียวกับระดับพระบาทของพระยืนองค์ที่เห็นในปัจจุบัน ด้วยเหตุนี้เองจึงได้มีการห้ามสตรีขึ้นไปบนเจดีย์

ในปี พ.ศ.2548 2549 กรมศิลปากรจึงได้ทำการบุรณะและปรับปรุงสภาพภูมิทัศน์เจดีย์วัดพระยืนขึ้น แต่ในระหว่างปฏิบัติงานนั้นได้พบแนวอิฐโบราณสถานใต้ชั้นดินหลายจุด สำนักงานศิลปากรที่ 8 จึงได้ระงับการปรับปรุงภูมิทัศน์พร้อมทั้งเปลี่ยนแปลงรูปแบบรายการงานปรับปรุงสภาพภูมิทัศน์บางส่วนเป็นงานขุดแต่งทางโบราณคดี โดยหลังการขุดแต่งได้พบอาคารโบราณและโบราณวัตถุสำคัญหลายประการที่แสดงให้เห็นว่าวัดพระยืนนี้สร้างขึ้นในสมัยอาณาจักรหริภุญไชย มีความสำคัญในฐานะเป็นสถานที่ประดิษฐานพุทธศาสนาของอาณาจักรหริภุญไชยสืบมาจนถึงล้านนาและปัจจุบัน ซึ่งสอดคล้องกับเอกสารตำนาน©บับต่าง ๆ และศิลาจารึกวัดพระยืน

สำหรับชื่อ “ วัดพระยืน ” ที่เรียกกันมาจนถึงปัจจุบันนั้นสันนิษฐานว่าเรียกตามปูชนียวัตถุสำคัญที่อยู่ในวัด นั่นก็คือพระยืน หรือ พระพุทธรูปยืนนั่นเอง สำหรับใครที่ต้องการจะไปสักการะพระพุทธรูปยืน และไปชมแนวอิฐโบราณใต้ชั้นดิน ก็ไปได้ทุกวันโดยใช้เส้นทางหลวงหมายเลข 114 เลี้ยวซ้ายเข้าทางหลวงหมายเลข 1029 ประมาณ 500 เมตร ก็จะพบกับทางเข้าวัดพระยืนค่ะ